• ziamerlin

Η έννοια του πλατωνικού έρωτα και τα σύγχρονα μέσα κοινωνικής δικτύωσης

Ο "έρωτας" για τον Πλάτωνα δεν είναι ούτε θεός ούτε θνητός αλλά κινείται μεταξύ των δύο τάξεων της πραγματικότητας. Πρόκειται για ένα είδος μυστηριώδους δύναμης που ταξιδεύει ανάμεσα στη θνητότητα και την αθανασία.


«Δαίμων μέγας»: λέει η Διοτίμα στο Σωκράτη στο πλατωνικό έργο «Συμπόσιον», αναφερόμενη στον έρωτα. Σε άλλο έργο του ο Πλάτωνας ορίζει τον έρωτα ως «μανία προς το κάλος», ως ακόρεστη επιθυμία προς το ωραίο. Πρόκειται δηλαδή για μια έμφυτη τάση του ανθρώπου προς την ωραιότητα που ξεπερνά την σεξουαλική επιθυμία, γιατί εισαγάγει το ιδεατό στοιχείο που συνδέει τον έρωτα με τον ίδιο τον ενθουσιασμό.


Ο Πλάτωνας φέρνει στο κέντρο της αλήθειας την επαναστατική για την εποχή του διττότητα μεταξύ περατής και ιδεατής πραγματικότητας. Όλοι οι άνθρωποι είναι εξοικειωμένοι με την έννοια του έρωτα από προσωπικό βίωμα και αυτό ακριβώς τον καθιστά τόσο οικείο και ταυτόχρονα τόσο απόκοσμο. Η εμπειρία του έρωτα ποικίλει από άνθρωπο σε άνθρωπο και είναι εξατομικευμένη. Προφέροντας κανείς τη λέξη «έρωτας», συνειρμικά αναπαριστά στο νου και αισθάνεται στο σώμα του κάτι πολύ συγκεκριμένο που προηγουμένως συνδέει με ένα πρόσωπο ή μια ανάμνηση. Ο έρωτας όμως δεν εξαντλείται στον αισθησιασμό που αισθάνεται ένα πρόσωπο προς ένα άλλο, επειδή η ερωτική έλξη και ο πόθος που διεγείρει το ανθρώπινο πνεύμα δεν ικανοποιείται μέσω της εκπλήρωσης της ερωτικής πράξης, αλλά προϋποθέτει συνεχή άμεση και έμμεση αλληλεπίδραση με το αντικείμενο του πόθου.


Στο πλατωνικό έργο είναι συχνή η αναφορά στο ομόφυλο έρωτα μεταξύ ανδρών, ο οποίος χαρακτηρίζεται και ως «παιδικός έρωτας» γιατί συνήθως το ένα μέλος είναι ένας νέος άνδρας και το άλλο ένας ωριμότερος. Η σχέση αυτή έχει αμιγώς παιδαγωγικό χαρακτήρα και είναι αποδεκτή στην αρχαία ελληνική κοινωνία, γι’ αυτό απέχει εντελώς από αυτό που θα εκτιμούσαμε σήμερα ως «διαστροφή». Η έννοια του «πλατωνικού έρωτα» δεν συνεπάγεται νοητικούς περιορισμούς.


Για να κατανοήσουμε καλύτερα τον πλατωνικό έρωτα πρέπει να τον αποσπάσουμε από την σωματική του διάσταση και να προσπαθήσουμε αφού τον εσωτερικεύσουμε μέσα μας, να τον αντιμετωπίσουμε ως ένα δυναμικό ενέργημα που πραγματώνεται μεταξύ ιδεατής και αισθητής πραγματικότητας. Η αναφορά στις δύο τάξεις της πραγματικότητας προσδίδει στον έρωτα την μεταφυσική του πτυχή, η οποία εξηγεί συνάμα την ένταση που προκαλεί στον άνθρωπο και την αδυναμία αυστηρού λογικού ελέγχου των συναισθημάτων που ενεργοποιεί.


«ἔστι γὰρ τοῦτο τόκος ἐν καλῷ» «έρωτας είναι γέννηση μέσα στην ομορφιά»


Ο Πλάτωνας σ’ αυτό το σημείο εξορίζει από το εννοιολογικό περιεχόμενο του «έρωτα» κάθε ψεγάδι αρνητικού συναισθήματος και αυτομάτως απορρίπτει τη δυνατότητα να υπάρξει αληθινός, αγνός έρωτας που αφορμάται από κάποιον ανεκπλήρωτο πόθο. Συναισθήματα όπως η ζήλια, το μίσος, η μνησικακία, η εκδικητικότητα εξοβελίζονται εξορισμού από την έννοια του «έρωτα» και ταυτόχρονα τον ελευθερώνουν από τα δεσμά της σαρκικής απόλαυσης. Τα στοιχεία αυτά τεκμηριώνουν την ιδεατή θεϊκή του υπόσταση διότι, δεν υποκύπτουν στις αδυναμίες και τις ατέλειες της ανθρώπινης φύσης.


Για να ερωτευτούν πραγματικά δύο άτομα προϋποτίθεται η ύπαρξη αμοιβαίων μεταξύ τους συναισθημάτων, ώστε να μπορέσουν να ενωθούν σωματικά αλλά προπαντός ψυχικά. Η σωματική εκτόνωση που αδιαφορεί για την ψυχική ένωση θεωρείται από τον Πλάτωνα προσβολή προς την θεϊκή υπόσταση του ανθρώπου. Η εκπλήρωση της ανάγκης που έχω να συναναστραφώ με τον άνθρωπο που είμαι ερωτευμένος, προσφέρει ψυχική ανάταση και πνευματική ανακούφιση από τη σκληρότητα της πραγματικότητας. Ο έρωτας βέβαια γεννάται στο κάθε άτομο σε διαφορετική χρονική στιγμή. Η ψυχική ωρίμανση που χρειάζεται για να υποδεχτεί κανείς τον έρωτα δεν έχει χρονικό περιορισμό, εν αντιθέσει επέρχεται φυσικά και αβίαστα όταν ολοκληρωθεί το πλήρωμα του χρόνου. Από αυτό προκύπτει ότι η βιολογική εξέλιξη δεν πρέπει να συγχέεται με την πνευματική, καθότι μπορεί κάποιος να ερωτευτεί όντας εικοσιπέντε ετών, κάποιος άλλος στα πενήντα πέντε του έτη και ούτω καθεξής.


Κατά τον Πλάτωνα όλοι οι άνθρωποι ανεξαιρέτως επιθυμούν να σμίξουν με το ταίρι τους και να «κυοφορήσουν» μέσα τους τον έρωτα, διότι η ανθρώπινη ψυχοσύνθεση επιζητά εκ φύσεως την ολοκλήρωση που προσφέρει η συντροφικότητα. Δεν είναι δυνατό να ικανοποιήσει ο άνθρωπος τη «θεϊκή» του προέλευση εμμένοντας κατ’ επανάληψη στη μονότονη ικανοποίηση των σωματικών – σαρκικών του αναγκών. Γι’ αυτό άλλωστε από την αρχή της ύπαρξης του οργανώνει τη ζωή του σε σύνολα ανθρώπινων κοινωνιών, συνάπτει δεσμούς και δημιουργεί οικογένειες.


Η ομορφιά μέσα στην οποία γεννάται ο έρωτας πηγάζει από τον αμοιβαίο ισορροπημένο ψυχισμό. Η έλξη προς τη μορφή του ωραίου σώματος συνοδεύεται στο πλατωνικό έργο με την έλξη προς την ψυχή. Η διέγερση του σώματος κατ’ επέκταση σημαίνει ότι ο ψυχισμός δύο ανθρώπων πρέπει να έλκεται αμφότερα για να συντελεστεί «έρωτας». Το σώμα αναλαμβάνει το ρόλο του αγωγού επικοινωνίας και έκφρασης συναισθημάτων του ενός ατόμου προς το άλλο. Η έννοια του πλατωνικού «έρωτα» βρίσκεται μακριά από τη διάζευξη του σωματικού από τον ψυχισμό και συνεπάγεται τη συγχρονία μεταξύ σωματικής και ψυχικής έλξης. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι δεν μπορεί να υπάρξει χρονική προτεραιότητα της μιας ή της άλλης συνιστώσας του έρωτα. Παραδείγματος χάρη, η αισθησιακή έλξη μπορεί να μας κάνει να παρατηρήσουμε και να συνειδητοποιήσουμε ότι υπάρχει μέσα μας και ψυχική έλξη προς ένα άτομο. Το ξεκίνημα μιας σχέσης υπό αυτές τις συνθήκες προσφέρει καλή προοπτική εξέλιξης, ενώ σε αντίθετη περίπτωση, εάν δηλαδή η έλξη που αισθανόμαστε προς ένα πρόσωπο είναι αποκλειστικά σωματική ή πηγάζει από την ανάγκη μας να καλύψουμε κάποιο ψυχολογικό κενό ακρωτηριάζεται η έννοια του ολοκληρωμένου «πλατωνικού έρωτα».


Αν πάλι κάποιος δεν βρίσκει ανταπόκριση στα συναισθήματα του δημιουργείται μέσα του ένα κενό, το οποίο στη σύγχρονη ζωή τα άτομα τείνουν να επικαλύπτουν με αρνητικά συναισθήματα. Δυστυχώς, η πίκρα και ο πόνος που συχνά επιφέρει η ερωτική απογοήτευση αμαυρώνει την αγνότητα του έρωτα και συχνά υποθάλπει την αναπαραγωγή αρνητικών συναισθημάτων με αποτέλεσμα να αδυνατεί ο άνθρωπος να ανακαλύψει το θεϊκό στοιχείο μέσα στη θνητή ζωική του φύση. Κάθε τι αισχρό, όπως η ζήλια, το ψέμα ή η εκδικητικότητα είναι συνθήκη ανάρμοστη σε ότι αφορά τον έρωτα.


Δεν πρέπει να ξεχνούμε ότι η ομορφιά του σώματος και της ψυχής είναι ενστικτώδης και αυτό το στοιχείο ενώνει όλους τους ανθρώπους, η έμφυτη δηλαδή τάση προς το όμορφο. Η ομορφιά προσφέρει ακόμη, πολύ καλή βάση γι’ αυτό που συμβαίνει ανάμεσα μας ως μέλη της κοινότητας και θα μπορούσαμε ίσως να δεχτούμε ότι αυτό που αποκαλούμε συχνά «κακό», σε μια πρώτη φάση του είναι η παραβίαση της τάσης προς την ομορφιά. Εκτός από την άρτια μορφή, ως ομορφιά μεταφράζουμε το ηθικό, το ειλικρινές, το δίκαιο, το εύρυθμο, το λειτουργικό. Σύμφωνα με τις σύγχρονες νευροεπιστήμες, όλοι οι άνθρωποι επιδιώκουν το όμορφο, ακόμη και όσοι το επιδιώκουν με λάθος τρόπο, με δολιότητα ή εις βάρος τρίτων. Η κακία όμως και «αμορφία» είναι από τη φύση τους αντιερωτικές, γιατί το κακό πλήττει την ομορφιά στον ίδιο της τον πυρήνα.


Τα σύγχρονα μέσα κοινωνικής δικτύωσης προσβάλουν την ενότητα της πλατωνικής ομορφιάς μέσα από τον καταιγισμό εικόνων, κενών περιεχομένου. Η υλική πτυχή του πολιτισμού της κατανάλωσης προβάλλεται ως το ιδεώδες πρότυπο ευτυχισμένης ζωής. Ο αισθησιασμός γίνεται εργαλείο προσέλκυσης ενός αγοραστικού κοινού που αδιαφορεί για το εάν το σώμα είναι εντελώς ξεκομμένο από τον ψυχισμό, αρκεί και μόνο να ανταποκρίνεται στα πρότυπα καλαισθησίας της ψηφιακής πραγματικότητας. Ο έρωτας καθίσταται προϊόν ευρείας κατανάλωσης για μερικούς και «δαίμων μέγας» με την κυριολεκτική έννοια του όρου, για όσους επικαλούνται την ανεξαρτησία ως ύψιστο οδηγό ατομικής επιτυχίας.


Η συνεχής προβολή της σωματικής ομορφιάς, που καλείται να υλοποιηθεί με οποιαδήποτε μέσο και κόστος, λειτουργεί ευεργετικά προς οικονομικό όφελος της βιομηχανίας της ομορφιάς. Η ψυχική ομορφιά απαξιώνεται και έρχεται δεύτερη, σε ρόλο ασήμαντου κομπάρσου αναφορικά με την αλληλεπίδραση μεταξύ των ανθρώπων. Αυτό συμβαίνει κυρίως γιατί η συνύπαρξη ψυχικής και σωματικής ομορφιάς θα υπονόμευε ολόκληρο το σύστημα εκ των ένδον, επομένως είναι προτιμότερο να αποσιωπηθεί. Αυτό που επιδιώκει το σύστημα με τη σειρά του και δυστυχώς ολοένα και περισσότεροι νέοι άνθρωποι υιοθετούν, είναι ο βίαιος διαχωρισμός της σωματικής από την ψυχική ομορφιά, θεωρώντας πως η πρώτη είναι ευκολότερα προσβάσιμη εφόσον θεωρητικά τουλάχιστον, δεν απαιτεί πνευματική και συναισθηματική κόπωση. Η βία ενθαρρύνεται εν ονόματι αυτής της διάζευξης και η έμφυτη έλξη του ανθρώπου προς τον έρωτα εξαλείφεται για να δώσει τη θέση της στον αέναο αγώνα επίτευξης σωματικής ομορφιάς που δεν παύει να εξυπηρετεί αποκλειστικά και μόνο οικονομικά συμφέροντα.

Πηγή: διαλέξεις φιλοσοφικών κειμένων, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης

Μάθημα: Πλάτωνος "Συμπόσιον" (ΦΚ 222)

Διδάσκων: κ. Παναγιώτης Δόικος

Χειμερινό εξάμηνο 2020/21

6989696576

©2019 by TraveLLer.GOT. Proudly created with Wix.com

This site was designed with the
.com
website builder. Create your website today.
Start Now